Charakterystyka wad wymowy

  CHARAKTERYSTYKA WAD WYMOWY

 

     Definicja mówi że „ wymowa jest wtedy wadliwa, gdy różni się od tej, jaka jest używana przez grupę społeczną do której się należy”   (G. Jastrzębowska). Wady wymowy mogą objawiać się zniekształceniem głosek (deformacją), zastępowaniem głosek (substytucją) lub ich opuszczaniem (elizją). Wady wymowy (inaczej nazywane wadami artykulacyjnymi) są jednym z rodzajów zaburzeń mowy, a naukowo określa się je mianem dyslalii.

Zaburzenia mowy są przyczyną niechęci w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami ( reakcje dzieci na zaistniałą sytuację są różne: od izolowania się, aż do agresji). Poprzez kontakty z rówieśnikami, porównywanie się z nimi, dziecko odkrywa swoją odmienność uniemożliwiającą mu pełną integrację z grupą. Co za tym idzie rezygnuje ze współdziałania z rówieśnikami.                                   Zaburzenia mowy mogą przyczynić się do trudności w opanowaniu umiejętności szkolnych oraz do niepowodzeń w nauce. Dziecko źle mówiące często pisze z błędami, słabo czyta, przejawia zahamowania w swobodnym wypowiadaniu się . Najczęściej spotykane błędy wiążą się z seplenieniem, reraniem, ubezdźwięcznieniem głosek dźwięcznych, co często prowadzi do zmiany znaczenia wyrazu. Tak więc zapobieganie i korekcja wad wymowy to zapobieganie trudnościom i niepowodzeniom szkolnym.

   RODZAJE WAD WYMOWY

  1. SEPLENIENIE (sygmatyzm)

to nieprawidłowa wymowa głosek szeregów: syczącego (s, z, c, dz), szumiącego (sz, ż, cz, dż) i ciszącego (ś, ź, ć, dź). Najczęściej spotykamy wadliwą realizację głosek sz, ż, cz, dż, które wymawiane są jak s, z, c, dz lub   ś, ź, ć, dź  jak  sz, ż, cz, dż. Zdarza  się, że są opuszczane lub zastępowane przez inną głoskę np. c – s, c – t, z – d, cz – t, sz – h.

  Seplenienie powstaje najczęściej w okresie kształtowania się mowy dziecka, kiedy docierają do niego bodźce wpływające na mowę. Dziecko patrzy na sposób układania ust i języka przez osoby mówiące w jego pobliżu, a także przetwarza dźwięki ze swojego otoczenia. To, jak dzieci słyszą, będzie odzwierciedlała ich mowa, dlatego tak ważne jest dbanie o poprawność wymowy w towarzystwie dziecka i unikanie tzw. języka niań.

 

RODZAJE SEPLENIENIA

  1. Seplenienie proste – czyli inaczej parasygmatyzm, to najprostsza forma seplenienia. Dziecko stosuje zamiennie głoski z trzech szeregów.                                          2. Seplenienie międzyzębowe – polega na tym, że dziecko wpycha język między zęby. Jedną z przyczyn jest wadliwy zgryz, tak zwany otwarty (częściowo lub całkowicie), przewieszony czy krzyżowy. Częstą przyczyną zgryzu otwartego jest smoczek lub ssany kciuk.
  2. Seplenienie boczne – polega na niesymetrycznym ułożeniu całego języka, powietrze nie przechodzi między wargami przez środek, lecz z boku (prawa-lewa strona) przy zębach przedtrzonowych lub trzonowych; wynika to z asymetrii języka lub warg. Czasami cała żuchwa (dolna szczęka) jest przesunięta w jedną lub w drugą stronę. Seplenienie boczne charakteryzuje się nieprzyjemnym brzmieniem, podobnym do bezdźwięcznego (trochę jak szept).
  3. Seplenienie przyzębowe – charakteryzuje się tym, że koniec języka zbyt mocno przylega do zębów i nie wysuwa się poza ich brzegi. Przednia część języka układa się zazwyczaj płasko, wzdłuż niego nie tworzy się rowek i powietrze wydostające się przy mówieniu się rozprasza. W efekcie wypowiadane dźwięki są przytępione, brzmienie jest zbyt mocne i twarde. Seplenienie przyzębowe może być spowodowane schorzeniami ucha wewnętrznego, które charakteryzuje się obniżeniem słyszalności tonów wysokich lub niedostateczną sprawnością pewnych mięśni języka. Również nieprawidłowa budowa anatomiczna narządów mowy może wpłynąć na zmianę barwy głosek.
  4. Seplenienie nosowe– kiedy powietrze przy głoskach ustnych przechodzi również przez nos. Osłabione jest wtedy czucie podczas mówienia, dziecko nie zwraca uwagi na przepływ powietrza przy mówieniu, a część tego powietrza jest kierowana do jamy nosowej.

 

 PRZYCZYNY SEPLENIENIA

      Przyczyny sygmatyzmu mogą być różne w zależności od indywidualnych uwarunkowań dziecka

  • brak karmienia piersią,
  • karmienie butelką zamiast łyżeczką i to przez dłuższy czas,
  • proces wymiany zębów mlecznych na stałe, ubytki zębowe, urazy twarzoczaszki,
  • wady rozwoje narządów artykulacyjnych, porażenie języka i mięśni twarzy, brak napięcia mięśniowego,
  • nawyk wysuwania języka między zęby w czasie artykulacji,
  • utrwalenie się niemowlęcej pozycji języka, czyli spoczynkowej, zalegającej dno jamy ustnej,
  • wady zgryzu,
  • trudności w oddychaniu przez nos,
  • problemy ze słuchem,
  • nieprawidłowy wzorzec wymowy z okresu dziecięcego.
  1. RERANIE (rotacyzm)

to nieprawidłowa wymowa głoski r. Głoska ta może być opuszczana, zastępowana lub zniekształcana.

 RODZAJE ROTACYZMU

  1. Pararotacyzm – zastępowanie (substytucja ) głoski r innymi głoskami wymawianymi prawidłowo np.: j, ł, d, w, l;
    (przykład: rower – jowej, rower – łoweł, rower – dowed, rower – wowew, rower – lowel).
  2. Mogirotacyzm – opuszczenie (elizja) głoski r. Głoska r w systemie fonetycznym dziecka nie istnieje. (przykład: ryba – yba).
  3. Rotacyzm właściwy – polega na deformacji głoski r, czyli tworzeniu dźwięku nie występującego w systemie fonetycznym naszego języka. Na skutek zmiany miejsca artykulacji głoska r powstaje w innym miejscu i brzmienie jej jest zdeformowane.

Rodzaje rotacyzmu właściwego:

*reranie języczkowe
Zamiast czubka języka, drgania wykonywane są przez języczek znajdujący się na końcu podniebienia miękkiego.

*reranie wargowe
a) dwuwargowe (drgają obie wargi – furmańskie r );
b) wargowo-zębowe (dźwięk powstaje w wyniku drgań dolnej wargi zbliżonej do górnych siekaczy lub górnej wargi zbliżonej do dolnych siekaczy).

*reranie międzyzębowe
Polega na drganiu czubka języka wsuniętego między zęby.

*reranie policzkowe lub boczne
Prąd powietrza skierowany jest w bok, wprawiając w drgania policzki. Przy takiej realizacji głoski r drga czubek języka lub krawędzie języka oraz jeden lub dwa policzki.

*reranie podniebienne
Polega na zbliżeniu tylnej części języka do podniebienia miękkiego. Podczas artykulacji wibruje całe podniebienie miękkie.

*reranie gardłowe
Powstaje między nasadą języka a tylną ścianą gardła (możliwe testowanie ręką). Wymowa głoski r gardłowa z wibracją języka i podniebienia miękkiego – zbliżona jest do wymowy francuskiej dźwięku r.

*reranie nosowe
Realizacja nosowa głoski r często współwystępuje z nosową wymową innych dźwięków. Nosowa artykulacja głoski r swoim brzmieniem zbliżona jest do ng i powstaje w wyniku nie domykania wejścia do jamy nosowej.

*reranie boczne
Wadliwa, boczna realizacja głoski r. Strumień powietrza przeciskając się między krawędzią boczną języka a górnymi dziąsłami, powoduje powstanie nieprzyjemnego brzmienia.

*reranie krtaniowe
Polega na wadliwej, krtaniowej realizacji głoski r.

*reranie językowo – wargowe
Polega na wadliwej językowo – wargowej artykulacji głoski r.

*reranie językowo – boczne
Wadliwa językowa boczna, często jednouderzeniowa artykulacja głoski r.

*reranie świszczące
Wymowa głoski r jest znacznie przedłużona i wzmocniona.

 

 

 PRZYCZYNY ROTACYZMU

 

  1. nieprawidłowa budowa narządów artykulacyjnych:
    głównie języka za dużego, za grubego lub zbyt krótkiego wędzidełka podniebiennego.
    2. Anomalie podniebienia twardego podniebienie gotyckie (podniebienie zbyt mocno wysklepione, zbyt wysokie),
    3. Anomalie zgryzowe przy bardzo otwartym zgryzie może wystąpić rotacyzm interdentalny
    4. Niska sprawność języka, (ograniczona ruchliwość języka na skutek wad anatomicznych zbyt krótkie wędzidełko); zbyt mocne lub zbyt słabe napięcie języka.
    5. Naśladowanie nieprawidłowych wzorców.
    6. Niedostateczne słuchowe różnicowanie dźwięków.

 

 

   III KAPPACYZM I GAMMACYZM
 to wady wymowy polegające na nieprawidłowej realizacji głosek k, g i ich miękkich odpowiedników.

  RODZAJE

  1. Kappacyzm, gammacyzm właściwy – zwarcie krtaniowe w rezultacie którego powstają zbliżone brzmienia do k, g,
  2. Parakappacyzm, paragammacyzm – głoski k, g realizowane są jako t, d lub h,

3.Mogikappacyzm, mogigammacyzm – opuszczanie głosek k, g.

 

 

 

      PRZYCZYNY KAPPACYZMU I GAMMACYZMU

  • niska sprawność ruchowa języka,
  • zła praca języka, zwłaszcza jego tylnej części, wynikająca z ograniczonych możliwości fizjologicznych,
  • wysokie podniebienie,
  • przerost trzeciego migdałka
  • zaburzenia słuchu fonemowego

 

  IV LAMBDACYZM

to zastępowanie głoski l przez j albo przez r

Głoska ta stosunkowo rzadko jest zniekształcana.  Czasem – w przypadku niskiej sprawności języka – bywa wymawiana dozębowo lub międzyzębowo, gdy język porusza się w płaszczyźnie poziomej, a zwarcie występuje pomiędzy grzbietem języka a górnymi zębami. Wywołanie i doprowadzenie do poprawnej wymowy tej głoski (tj. do kontaktu czubka języka z wałkiem dziąsłowym i ruchu języka w płaszczyźnie pionowej) jest niezwykle ważne z uwagi na to, że ten układ artykulacyjny stanowi punkt wyjścia do terapii sygmatyzmu (dotyczy głosek: sz, ż, cz, dż) oraz terapii rotacyzmu (wywołania głoski „r”).

  RODZAJE LAMBDACYZMU

  1. Lambdacyzm właściwy -deformacja głoski l
  2. a) l w postaci między innymi:

– „l”międzyzębowe

– „l”  bez zwarcia czubka języka z wałkiem dziąsłowym górnym

– „l” bez prawidłowej pionizacji języka

  1. Paralambdacyzm

zmiana głoski l (substytucja) na inną wypowiadaną prawidłowo, np.:,

lalka-jajka, lampa-jampa

  1. Mogilambdacyzm

brak głoski l w systemie fonetycznym dziecka, np.: las-as, lis-is

 PRZYCZYNY LAMBDACYZMU

  1. skrócone wędzidełko podjęzykowe,
  2. przerost języka lub jego nietypowe kształty,
  3. obniżenie sprawności języka
  4. zbyt długo utrzymujące się połykanie infantylne;

 

      V BETACYZM

  to wada wymowy polegająca na nieprawidłowej wymowie głosek p, b

są one dwuwargowe, wymagają zatem zwarcia ust. Wszelkie nieprawidłowości dotyczące funkcjonowania warg będą zatem wpływać na poprawna wymowę tych głosek.

 

    RODZAJE BETACYZMU

 

  1. Deformację głoski – są to wszelkiego typu błędne wymowy głoski b.
    2 .  Parabetacyzm – polega na zamianie (sybstytucji) głoski b na inną  wymawianą prawidłowo (np. bałwan – jałwan, bałwan – wałwan)
    3.   Mogibetacyzm – polega na braku głoski w systemie fonetycznym

 

 PRZYCZYNY  BETACYZMU

 

– słaba praca mięśni warg,

–  blizny na wargach,

–  wady zgryzu,

–  trudności z domykaniem ust.

 

 

 VI MOWA BEZDŹWIĘCZNA

 

Mowa bezdźwięczna jest dość często spotykaną wadą wymowy u dzieci. Polega na nieużywaniu przez dziecko głosek dźwięcznych i zastępowaniu ich głoskami bezdźwięcznymi. Mowa bezdźwięczna czasem występuje samoistnie, jako odrębna wada wymowy, a czasem jest następstwem opóźnionego rozwoju mowy. Dziecko w wieku szkolnym, nadal mówiące bezdźwięcznie, zwykle ma problemy z czytaniem i pisaniem, gdyż pisze najczęściej tak, jak słyszy i mówi.

 

 RODZAJE MOWY  BEZDŹWIĘCZNEJ

 

1.Paralalia – zamiast spółgłosek dźwięcznych wymawiane są odpowiednie    bezdźwięczne: głoska b zastępowana przez p, d→t, g→k, dz→c, dź→ć, w→f, z→s, ż→sz, ź→ś;

  1. Mogilalia- opuszczane są głoski dźwięczne;
  2. Deformacja- spółgłoski dźwięczne realizowane są w postaci głosek półdźwięcznych, z dźwięczną fazą początkową i bezdźwięczną końcową (bądź odwrotnie).

 

PRZYCZYNY MOWY BEZDŹWIĘCZNEJ

  • niedokształcenie słuchu fonematycznego;
  • zaburzenia słuchu (niedosłuch);
  • trudności koordynacji pracy wiązadeł głosowych z artykulacją nasady;
  • niedokształcenie kinestezji mowy;
  • uszkodzenie centralnego systemu nerwowego.

Przy mowie bezdźwięcznej z reguły występuje obniżenie napięcia mięśniowego, wargi i policzki są wiotkie, głos cichy, monotonny i bezbarwny.

 

   VI NOSOWANIE (RYNOLALIA)

 

to mówienie przez nos, nosowanie (rynolalia). Jest zaburzeniem mowy charakteryzującym się silną rezonacją nosową, o nieprzyjemnym w odbiorze brzmieniu  Polega na artykułowaniu głosek ustnych w ten sposób, że powietrze wydobywa się nie tylko ustami, ale i nosem.

 

     RODZAJE NOSOWANIA

  1. Nosowanie zamknięte- może je powodować niedrożność jamy nosowo-gardłowej, np. przerost trzeciego migdałka, przerost śluzówki nosa, obrzęk przy ostrych i przewlekłych stanach kataralnych, polipy, przerost przegrody nosa.
  2. Nosowanie otwarte – przyczyną są najczęściej rozszczepy podniebienia, krótkie podniebienie jak też nieprawidłowa praca pierścienia zwierającego gardła.
  3. Nosowanie mieszane  – jest czymś pośrednim pomiędzy dwoma opisanymi wyżej stanami. Polega na braku lub osłabieniu rezonansu nosowego z jednoczesną nosalizacją głosek ustnych.

 

 

 PRZYCZYNY NOSOWANIA

 

– rozszczepy podniebienia twardego i miękkiego,

– wrodzone krótkie podniebienie,

– podśluzówkowy rozszczep podniebienia.

– porażenia, względnie niedowłady mięśni podniebiennych

– przetoka w podniebieniu twardym, np. po zszyciu(zrost)

 

 

 

 

                                                           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

artykuł powstał w oparciu o literaturę

 

 

Literatura:

  1. Logopedia – pytania i odpowiedzi, red. T. Gałkowski, G.Jastrzębowska, Opole 2003
  2. Kania T. „Szkice logopedyczne”, Warszawa; Minczakiewicz. E. M
  3. Minczakiewicz E. M „Mowa — rozwój — zaburzenia — terapia”, Kraków;
  4. Skorek E. M. „Z logopedią na ty. Podręczny słownik logopedyczny”, Kraków;
  5. Skorek E. M. „Oblicza wad wymowy”, Warszawa;
  6. Śliwińska, Kowalska M. „Głos narzędziem pracy”, Warszawa;
  7. Styczek „Logopedia”, „Badanie i kształtowanie słuchu fonematycznego”